KHUARUAHNAK NIH A KHALH MI MINUNG

Biahmaiṭhi

            Minung kan nunnak ah a biapi ngai mi cu pumpak khuaruahnak hi a si. Minung kan khuaruahnak nih kan nun cu (tuu khal nih tuu a khalh bantuk in) a khalh. Cu kan khuaruahnak nih kan nunnak cu a sersiam khawh i a hrawh khawh fawn. Kan khuaruahnak nih a tuaktan dih hnu ah kan thinlung nih a ṭhencheu. Kan thinlung nih a ṭhencheu dih hnu cun a leng kan nunnak, cawlcanghnak ah a lang colh. Cu caah minung khuaruahnak hi zeitluk in dah a biapi mi a si, ti hi kan i fiang cang lai dah. Khuaruahnak a biapit ning le a ṭha mi khuaruahnak nih chungkhar, Khrihfabu, khua le ram a sersiam ning hi ruahlo awk a ṭhalo. Nihin ah nang tah a ṭha mi khuaruahnak a ngeimi na si maw?

A Dam Mi Pumpak Khuaruahnak

            Minung hi kan khuaruahnak nih a kan khalh ti usihlaw__ka palh lai lo dah. Caan tampi cu khuaruahnak nak in lungput hi biapi ah kan chiah deuh. Sihmanhsehlaw lungput nak in a biapi deuh mi cu khuaruahnak hi a si. Minung hi zeicadah kan thinlung (lungput) a damlo tiah cun kan khuaruahnak a rak dam hmasa lo caah a si ko. Cu he pehtlai in kan i fian khawhnak dingah, “nihin rian kan ṭuan lai ah, zahan zaan in ‘thaizing cu rianṭuan ding kan si’ ti kha na ruat cia cang. Zahan i kan khuaruahnak nih a thlehboh mi cungah nihin i rian kan ṭuan hi a si.” Cu caah kan khuaruahnak nih midang cungah ṭhatlonak lawng te a ruah ah cun kan kaa in a chuak mi kan biafang hna zong hi a ṭhatlo mi lawng te an si ko lai.

            Miṭhalo, tiah kan ti tawn mi hna khi mi ṭhalo silo in miṭha an si ko. Pathian nih minung a kan ser ah hin ser hnawh chan ngei le a ṭha mi lawngte ah a kan ser. A ruang cu, Pathian cu a ṭha tuk mi a si caah a si. Zeicadah miṭhalo timi biafang hi a um kun? Miṭhalo kan ti mi hna an ṭhatlonak hrampi cu an khuaruahnak a damlo le an khuaruahnak a ṭhatlo caah a si. Minung kan khuaruahnak nih hin a kan khalh ko. Miṭha kan ti mi hna zong khi nifatin an nunnak ah an khuaruahnak a dam ca le an khuaruahnak a ṭhat caah a si ko. Cun na nupi/va cung i na khuaruahnak a damlo ah cun na nupi/va caah nusal ṭha/pasal ṭha na si kho hnga lo. Cu caah na fanu/pa, na innpa, na sahlawh rualchan, na khua le na ram cungah a dam mi le a ṭha mi khuaruahnak a ngei ding na si cu a biapituk ko.

Vawlei Thlengtu A Dam Mi Khuaruahnak

            A dam mi khuaruahnak nih vawleipi a thlen khawh, tihi a dik mi a si. Vawlei tuanbia kan cuanh tikah a khuaruahnak a damlo mi hna nun cu a rocar i an tuanbia a chia ko. Sihmansehlaw a khuaruahnak a dam mi hna nun cu vawlei caah an thlum-al chin lengmang. Cu caah kan khuaruahnak cu kan nunnak tuanbia ṭialtu cafung le cahang bantuk a si. Phundang cun khuaruah kan i palh i kan khuaruahnak a damlo ah cun kan nunnak tuanbia a chia thluahmah cang tinak a si hnga. Nihin ah na khuaruahnak cu na chungkhar, na Khrihfabu, na vawlei, na khua le na ram thlennak caah a herhtuk mi hriamnam a si.

            Vawleipi tuanbia a thlengtu, a voi 16^th nak American president Abraham Lincoln le Khrihfabu hmete i Pastor a ṭuan mi Martin Luter King Jr hna i an nunnak zoh tikah an khuaruahnak cu mah ca nak in midang caah an ruat kho deuh. Cu bantuk khuaruahnak cu a dam mi khuaruahnak kan ti mi cu a si ko. 1861-65 kum ah Abraham Lincoln nih cuar dan ruangah nannehnak le sal zuatnak phung cu a nunnak hrimhrim in a hrawh. Cu sal zuatnak phung hrawh dingah nunnak thap a ngamhnak a ruang cu a khuaruahnak a dam ruang le a khuaruahnak a ṭhawn caah a si. Abraham Lincoln nih sal zuatnak phung cu a hrawh, a thlen dih nain mizapi ruahnak ah a caam mi sal zuatnak phung le thleidannak cu a hrawk kho taktak lo. Cu caah 1955 kum a hun phak tikah Civil Rights Movement timi cawlcanghnak a chuak i hruaitu ah Martin Luter King Jr a si. Civil Rights Movement a chuahnak a ruang cu curnak le cuar-raang kar i thleidannak ruangah a si. Cu thleidannak cu cuar-raang hna khuaruahnak ah cuarnak hna an niam deuh ti mi ruahnak a um caah a si. Martin Luter King Jr nih, “thleidannak cu a siawk a si lo, pakhat le pakhat kan i dawt awk a si. Nikhat khat ah cun cuarnak nu le cuar-raang nu hmunkhat ah rawl an dum ṭi lai,” tiah a khuaruahnak ruangah a chuak mi bia cu mizapi sinah a phuan. Cu ruangah cun a nunnak a sung phah. Sihmanhsehlaw a khuaruahnak ruangah a chuak mi bia hna nih mitampi khuaruahnak a thlen. Nihin ah cun American cu cuardan ruangah thleidannak vialte a lotlau cikcek kan ti khawh. Cu vialte sining kan bihnak in kan hmuhkhawh mi cu a dam mi khuaruahnak a ngei ding kan si hi a si.

            Baibal chung i Samaria miṭhapa nun hi kan zoh tikah, a dam mi khuaruahnak a ngei mi le mi dang sinah cawlcanghnak in a langh ter tu pa a si. Damiah nih an valh mipa cungah Tlangbawi, Levi pa le Samaria miṭhapa nih an khuaruah ning aa dannak kha Martin Luter King Jr nih hitin a chim, “Tlangbawi le Levi pa nih cun an velh mipa an hmuh tikah hitihin khua an ruat¬¬, hipa hi kan bawmh ah cun kan cungah zeidah a tlung lai? an ti. Sihmanhsehlaw Samaria mitthapa nih a ruahmi cu, Hipa hi ka bawmh lo ah cun a cungah zei harnak dah a tlung chinchin lai? ti hi a si.” Cu bantuk a dam mi khuaruahnak nun in a chuak mi tuahsernak nih cun innchungkhar, Khrihfabu le zatlang cawlcangnak a damter. Nihin ah Tlangbawi bantuk a si mi mi cheukhat uk tu le hruaitu kan tampi lai dah. Tlangbawi bantuk in mitampi va hruai len le min va langh ngai ṭung i sifak santlailo le harnak a tong mi hna caah thil ṭha ruah khawh lo (a dam mi khuaruahnak ngeih khawh lo) hna hi kan i zohfel ṭhan a herh. Cu ṭhiam, Levi pa bantuk in__nihin ah a cheukhat Khrihfa upa rian le rum ngai in khuasa mi hna nih Khrihfabu chung sifak santlailo kan phil thluahmah cang hna. Cu bantuk sifak santlailo hna cu biaruah awk hman ah kan ruat ti hna lo. A ruang cu a dam mi khuaruahnak kan ngeilo caah a si ko.

Biadonghnak

            Nihin ah nangtah zeidah naa thim lai? A dam mi khuaruahnak maw, a damlo mi khuaruahnak dah. A dam mi khuaruahnak nih cun na nunnak hrim kha a sersiam hmaisa lai. Cu hnu cun na chungkhar, na Khrihfabu le na umnak zatlangbu pi kha a sersiam lai. A damlo mi khuaruahnak naa thim sual ah cun zeizong te hi na nun ah a dong dih ko lai. Cu caah minung hi kan khuaruahnak nih a kan khalh caah a dam mi khuaruahnak a ngei mi kan si i kan umnak vawlei pi a sersiamtu kan sinak lai, hi capar hin kan sawm.

(Hi capar hin Thlarau hnukthlum a ka dinhtu Pastor Hrang Lian Thang upatnak ka pek) 

MINUNG MAN

Biahmaiṭhi

Minung kan man hi zeidah a si hnga? Ruah a phun ngai ko tiah ka ruat. Mi tampi  nih minung kan man kan i hngalhlo caah khua sual tampi kan tuah, midang kha zeiah kan rel hna lo, mah lawng kha i hmuhnak a chuahpi i mah he aa pehtali mi lawng kha zei ah kan rel hna. Cu bantuk nih cun kan mah pumpak man hrimhrim kha a niam ter. Mi cheukhat nih minung man cu a phunphun in an tah. Micheu nih minung kan man cu dingrep kan ngeihnak ah hin a si an ti. Cun a cheu nih minung limhang kan ngeihnak ah hin a si an ti. A cheu chin nih minung kan man cu thlarau a ngeimi kan sinak hna in an tah. Hi vialte sining hi a dik hrimhrim lo tinak si lo in ka hmuh ning ka rak langhter ve. 

Pi le Pu Chan Minung Man

Minung man hi chantiluan nih a kalpi mi sining ah i hngat in minung nih tahnak tahfaung hman mi aa thleng lengmang. Hlan pi le pu hna zong nih minung i kan man cu a phunphun in an rak tah ve. Pi le pu hna nih minung man an tah ning cu a phun zei phun dah a si, sawmrelnak ah salu pazeizah dah a thah, saram pazeizahdah a kah, paih ah a ṭhawng maw ṭhawnglo…tibantuk in an rak tah. Hi vialte chungah a man a fakbik hna cu bawi phun an si. Cu bantuk minung man an rak tah mi chungah hrambunh in an i ṭhi um hna.

Nihin Kan Chan Minung Man

Nihin kan chan minung man kan tah ning cu a phunphun a si ko. Hmuh ning zong kha aa dang cio liangluang. Zatuak in mitam deuh nih minung man kan tah ning hna cu, degree pazeizahdah a ngah, a ngeihchiah ah zeitlukdah a si, a tlaih mi rian zeibantukdah si, a muisam pumrua le a ngeih mi thiamnak ah zeitlukindah a langh…tibantuk in kan tah hna. Hi vialte lak ah a man a fak bik mi cu degree pazeizahdah a ngah, ti hi a si.

Minung Man Taktak Cu Dawtnak

A cung lei langhter mi vialte hi minung tampi nih minung man kan tah ning cu a si ko cang i a biapituk mi kan philh. Mi pakhat cu zeibantuk dirhmun ah va dir ko hmansehlaw dawtnak a ngeih lo ah cun man ngeilo a si ko. Minung man taktak cu dawtnak a ngei maw ngei lo timi ah hin kan tah awk a si.

Mi cheukhat cu degree pali le panga an la i rian ṭhaṭha an ṭuan nain an nun cu midang cu chimlo an nupi le an fa le ca hman ah a thlum-al lo. Zeicatiah dawtnak an ngeihlo caah a si ko. A hlei khun in nihin kanram a ṭhatlonak le ram sifak a sinak zong hi dawtnak a ngeilo mi hna le midang cungah thlachiatruahnak nun a ngeilo mi hna nih an kan uk an kan hruai caah a si ko. Cu hna cu mifim an si maw tiah, an si ko. An degree tah a sang maw a niam tiah, a sang pipi a si ko. Ziah! Hi tluk mi fim le degree a sang mi nih an kan hruai ko ah cun kan ram hi a ṭhat in a ṭhancho khawh hlei lo?

Nihin i kan pawngkam ah mirum le milianngan tampi an um. Cu hna nih cun khua le ram sersiam dingah tiah cozah sinah rian an hal. Cozah nih an pek fawn hna, an ṭuan mi cu ram le miphun ca si lo in mah nih i miaknak le i hlawk dihnak ah an ṭuan. An ṭuan mi thil nih le a deu a tam ṭung, cozah lei ṭuanvo ngeitu nih le zohfelnak ngeih fawnlo. Minung caah cun um rih seh, vawlei ca hman ah an thlum-al lo. Zeicatiah dawtnak le thlachiatruahnak aa tal lo ah cun pakpalawng a si ko.

Nihin kan chan ah ka khuaruah a har ngai mi pakhat cu__ degree ngei cheukhat nih a fianthiamnak cu degree ngeipa ca lawng ah a sian cang. Cu bantuk ṭhiam cun mirum tamdeuh nih mirum a hawipa ca lawngah a ngeihchiah cu a sian cang i uktu bawi tamdeuh zong nih a ngeihchiah cu mizapi caah si lo in a ṭuan hawi ca lawngah an sian cang. Cu bantuk nunning nih pawngkam caah a chiakha mi thil a chuahpi. Zeicatiah dawtnak an ngeihlo caah a si ko. Dawtnak a ngei mi minung cu saram (Uico) hmanhnih a tlaihchan hna. Phundang in dawtnak a ngei mi minung cu saram hna nun zongah a thlum-al mi an si. Nihin kan nunning zoh tikah saram ca hmanh ah man a ngeilo mi minung kan tam ko cang.

Nihin ah hin degree sang ngai a hmu mi pakhat nih a degree cung le a fimthiamnak cungah khin dawtnak chapchih sehlaw zeitluk in dah a va ṭhat hnga? Cun mirum le mi lian hna nih an talih mi rian le an ngeihchiah cung ah khin dawtnak chap chih hna sehlaw zeitluk in dah a va ṭhat hnga? Cu bantuk ṭhiam cun uktu bawi hna le ram hruaitu hna nih hin an nawl ngeihnak le an thil ti khawhnak cungah dawtnak chapchih hna sehlaw zeitluk in dah a va ṭhat hnga? Mikip nih hin kan ṭuan mi rian le kan thil tuah poh ah dawtnak chapchih u sihlaw zeitluk in dah a ṭhat hnga? Dawtnak chapchih nun a ngei mi minung hi vawlei caah man a ngei cem mi an si ko.

Biadonghnak

Minung i kan man cu “dawtnak a ngei maw, ngeilo” timi ah hin kan tahfung sihramseh. Zeicatiah dawtnak in rian kan ṭuan lawngah kan chungkhar, kan Khrihfabu, kan khua le kan ram a ṭhangcho lai. Zumhnak ah kan pu pa a si mi hna nih an rak ngeih mi dawtnak kha i charṭhan in vawlei kan khual lam hi zul rih ko hna usih. Dawtnak lawng nih a sersiam khawh mi thil lianngan hna hi nang le kei ṭuanvo khinh kan si. Cu ṭuanvo cu dawtnak in ṭuan usihlaw vawlei caah man a ngei mi si usih, tiah hi capar hin kan sawm.