Missionary (Pathian Rianṭuantu) Pakhat Ka Si Ah Cun

Biahmaiṭhi

Mission a silo ah Missionary ti mi biafang hi a chim a fawi ngai nain Mission i a rian a si mi thlah mi rian va ṭuan cu a har ngai mi a si, tiah an chim tawn. Cu caah missionary pakhat ka si ah cun kan rianṭuan mi ah ka tlamtling dih lai i kaa lawm ngai lai, ti cu kaa ruah chih ngam hrimhrim lo. Sihmanhsehlaw cu vialte harnak cu hngal in Pathian fial mi rian cu ṭuan a si ko lai. Minung ṭhawnnak silo in Pathian ṭhawnnak bochan bu in ta!

Mission timi cu:

Mission timi biafang cu Khrihfa hna nih kan rak ngeih mi biafang a si lo. Kan Baibal chung zongah mission timi biafang cu kan hmu kho fawn lo. A sinain mission ti mi biafang he aa khat ngai mi “Lamkaltu” ti mi baifang cu a um. Lamkaltu hna cu Jesuh Khrih nih Nawl a pek hna bangin vawlei cung hmunkip ah rian an ṭuan. Phundang cun thlah mi rian a silo ah Nawlpek mi rian an ṭuan. Thlah mi rian a silo ah Nawlpek mi rian cu mission rian kan ti mi cu a si ko. Nawlpek mi rian a silo ah mission rian cu Lamkaltu hna nih an ṭuan. An ṭuan mi Pathian rian ah khan an nun an pek. Lamkaltu hna cu missionary hrimhrim an rak si.

Missionary pakhat ka si ah cun:

Cu sining he pehtlai in Missionary pakhat ka si ah cun, Lamkaltu hna keneh a zul mi ka si ve hnga. Missionary pakhat si cu a sunglawi mi le man in khiah khawh lo mi Pathian laksawng a si ko. Zeicatiah an nunnak cu Pathian sunparnak caah hman a si. Lamkaltu hna nunnak kan zoh tikah an ṭuan mi Pathian rian ah cohlan awk le a nung mi pekchanhnak in an i pechan. Keizong missionary pakhat kan si ah cun Pathian rian ah aa pumpe mi le Lamkaltu hna nih Pathian rian an ṭuan ning hi ka caah hmanthlak a si ko. 

David J. Bosh nih a chim mi cu, “Mission rian kan ṭuan kan ti tikah vawlei ah mission a ṭuan mi Pathian sinah kan va i tal ve i a rian kan va ṭuan ve khi a si ko,” tiah a ti. Nihin ah khua a ka ruah ter ngai mi cu Pastor cheukhat le Khrihfa a cheukhat nih, Jesuh Khrih a zum lo tu hna sin i Pathian rian a ṭuan mi (Missionary) hna cu an thlanglamh deuh hna. An thlanglamh hna nak hi chim ah cun a tampi lai. A tampi lak ah pakhat aa tal mi cu, missionary pakhat a thlahlawh hi Pastor a ṭuan kaa mi thlahlawh hmanh a tluk lo. A taktak ah cun missionary pakhat cu Pathian he rian a ṭuan ṭi mi an si hi kan philh lo ding a si. Kan dawt hna le kan upat hna ding a si. 

Kei zong Pathian rian i va i tal ve cu saduh ka that ko. Pathian he hmunkhat i rianṭuan ṭi mi si cu ka duh hringhren ko. Pathian rian (Mission) ṭuan dingah ka ral a chialo, ka tha zong a chialo i ka thin zong a phang lo. Zeicatiah Pathian a um, a khrihfabu le a salpa keimah kan i fonh i a rian kan ṭuan a si ah cun siasal pennak cu ka tei hrimhrim lai. Cu ti siasal pannak kan tei hnu zongah Jesuh Khrih thisen man kan sinak cu ka dirpi hrimhrim lai. Khuaruah-har a si mi cu, Pathian dawtnak i a muru a si mi Jesuh Khrih thisen man kan si, hi a si. Jesuh Khrih thisen man kan sinak cu ka ṭhutpi sawh lai maw? Kaa theihter lai lo dah! Cu ti kaa theihter lo i ka ṭhutpi ko ah cun midang nunnak zawn a ruat lo mi le mah zawn lawng aa ruat mi ka si hnga. Zei a si hmanh ah Jesuh Khrih thisen man kan sinak cu kaa ṭhutpi sawhsawh kho lai lo.    

Pastor Tawk Lian nih a chim mi ka philh khawh lo mi cu, “A tu ah hin ka nunnak hi hei dih sehlaw vanram ah khin ka hei kal hnga i Lamkaltu hna lak ah Paul hi a kut ka tlaih hmasa lai. Cun bia ka ruah hnga i, ‘Paul__na cakuat hna kha ka rel pin ah na konglam hna kha tampi ka rel i cu nih cun thazaang tampi an ka pek. Pathian rian ka ṭuannak zongah thazaang tampi an ka pek. Na cakuat in mitampi zong kha thazaang ka pek ve hna. Na cungah kaa lawmtuk’ ka ti lai,” tiah a ti. Langhter ka duh mi cu, Paul cu missionary hna nih zohchunhawk hmaanthlak a si hrimhrim ko. Jesuh Khrih kawhauhnak a hngal mi si ko hmanhsehlaw nunnak pek tiang in Pathian rian a ṭuan ngam mi a si hi zohchuhtlak a si. Paul cu, Judah phung thiam minthang, Judah mi hna cathiang a hngal dih tu le vawlei cung khuasak nak ah thinphan ding a ngeilo mi pa a si nain cu vialte cu kaltak in Jesuh Khrih thisen man kan sinak cu hmunkip ah a aupi ko, a nun a dongh tiang in.

Nihin ah hin hringtu nu le pa nih dawt mi fapa ngeihchun si ko hmanh ning, vawlei cung nu le pa ngeihchiah chawva vialte rocotu hei si ko hmanh ning law Jesuh Khrih nih Nawl a ka pek mi (mission) rian cu ka ṭuan ko lai. Jesuh Khrih thisen man kan sinak cu ka aupi ko lai. Paul nak in a lat thong tampi in a hme mi keimah nih Jesuh Khrih Nawlpek mi rian cu kan ṭuan hrimhrim awk a si. Ka ṭuan lo ah cun taksa thih hnu zungzaal nunnak ka phak tikah khin kan Bawipa hmai cu chim lo, Lamkaltu hna le missionary hna hmai hmanh ah ka dir ngam hnga maw? Ka dir ngam lai lo! Ka dir ngam hrimhrim lai lo! Bawipa Nawlpek mi rian cu ka ṭuan ko lai. Cu ti Bawipa Nawlpek mi (mission) rian ka ṭuan khawh a si ah cun, keimah ṭhawnnak si lo in Bawipa ṭhawnnak bochan bu in a si lai. Keimah ah thil tikhawhnak a um lo, Bawipa lawngah thil tikhawhnak a um ti ka hngalh.

Biadonghnak

Mission rian he pehtlai in kaa timhtuahnak cu Bawipa sinah hitihin thlacamnak ka ngei, “Bawipa, na rian ah i tal ve ding in kaa timhtuahnak hi ka hngalh piak ko. Kei cu na sal ka si__na sal vialte lak ah a hmebik ah ka cohlang law ka zaagfah ko. Na ka pek mi nunnak hi na caah sullam ngeih ter law, na sunparnak caah hmang ko. Na Fapa Jesuh Khrih thisen man kan sinak a hngal lo mi hna nih a nin hngalh i a ngantuk mi na Dawtnak le na Vel an cohlan khawhnak lai ka nun hi hmang ko. Keimah duhnak nak in Bawipa na duhnak bang si ko seh. Jesuh Khrih min in thla ka cam__ka Bawipa le ka Pathian__Amen.”

TLAU AH TLAU AA CHAP

Adam Hre

            Biahmaiṭhi

Minung a si mi poh nih tlau hi kan duhlo naa in caan tampi kan tlau. Caan tampi cu kan um hmun in kan tlau i kan tlau hmanh kan i hngal lo (kan tlau lio zong i ka tlau cang ti i hngalh lo hi tlau cikcek cu a si). Kan tlaunak a ruang cu sining le muici aa dang liangluang lai. Sihmanhsehlaw tlau sining ah an i khat dih. A cheu cu keimah hi a hodah ka si, ti an i hngalh lo ruang ah an tlau. A cheu cu a tlau mi hna kha an tlau an hngalh ko hna nain va zuan hnawh in lam ding an hmuhsak hna lo caah an tlaunak a fak chinchin. Phundang cun, tlau ah tlau aa chap!

Ka tlau cang ti i hngalh lo cu tlau cicek!

Voikhat cu Malaysia KL ah ka hawipa he vah kan i thawh. Kan ṭin lei kha phaisa kan ngeih lo caah kan ke ten ṭin kan i thawh. Lampi cu kan zul lengmang nain inn kan phan kho ti lo. Ka hawipa cu, kan tlau cang rua ka kawi, tiah ka ti. Ka hawipa nih cun kan phan te ko lai kaa lei hi a si ko tiah a ka ti. Kan kal lengmang ko i kan phan hlei lo. Khua muih nih aa tim cang. Cu lak ah Malaysia palik lak ah thinphang in. Ka hawipa cu, Taxi hlang ko usih, inn kan phak in phaisa cu kan pek ko lai, tiah ka ti i a duh hlei lo. Ma cu zei tiawk ṭha tiah, ka zulh ve ko. A sinain a donghnak ah cun inn cu kan phak ti lo caah ka hawipa zong cu a lung a dong ve. Taxi cu hlang ko usih kan ti i kan hlan i inn lei ah cun ka ṭin. Inn kan phak ah zaan suimilam 8:30 pm a si. Inn kan phanh cangkaa in ka hawipa nih cun, tuan tein Taxi kan hlan lo cu ka palh bak, tiah a ka ti.

Nihin ah ka hawipa le keimah bantukin kan tlaunak in KA TLAU CANG tiah, aa hngal lo mi kan tampi lai dah. Ka hawipa he kan tlau cang tiah kan i hngalh lo i kan kal lengmang tikah kan tlau dan a fak chinchin. Nihin ah thil pakhatkhat ruangah ka tlau cang tiah i hngalh pah ko ṭung i sining i remh duh lo hi tlau vialte lak ah a fak taktak mi tlau, tlau ah tlau cikcek a si. A hmaan mi sining in ka tlau cang ti i hngalh ah cun a hmaan mi kan sining ṭhing ah khan a rannak in kir ding a si ko. Kan kir lo i a hmaanlo mi sining tu ah kan kal peng ko ah cun kan kir nak ding aa hlat tuk lai i kan kir kho sual lai lo ti phan a um. Hi tlaunak hi mikip nih kan ton mi a si i bochantlak ah aa chuah mi hna nun cu, a hmaan mi lam i ka tlau cang, tiah aa hngal i a hmaan mi lam ah a kir colh mi hna nun kha a si.

A hodah ka si, ti i hngalh lo cu tlau cikcek

Voikhat cu Bible sianginn kan kainak ah keimah he hmunkhat ah a it ṭi mi kum donghnak a kai lio mi kan upa a um. Cu kan upa cu a hawikom ṭha ngai a si mi a dang pakhat he a thlite in zu an va ding tawn. Nikhat cu a sawng rawleinak innkhan ah a thli tein zu an ding. Van chiat ah cu ti an thil tuah cu a sawng hotu nih a theih tik ah a sawng hotu nih cun, “Zei tiawk ṭha Bible a cawng mi le nan si fawn, nihin nan tuah mi thil hi a sawng bylaw he aa kal i bylaw leng ah nan um caah a sawng in kan ṭhawl hna,” tiah a ti hna. Hi ah hin sianginn nih an zudin an hngal hna lo, sianginn kainak nawl an ngei rih.

Cu ka hawi le pahnih cu a sawngin ṭhawl an si cang tikah umnak inn an ngei ti lo. An vansan le lungrawh ah sianguk (sianginn uk tu) sin ah va kal in van awl usih an ti i an va nawl. An va nawl cu an ruah ning bang a rak si ti lo ai, “Sianguk, a sawng hotu nih a sawng in a kan chuah caah a sawngah um ṭhan ding in ka nin nawl,” tiah an va ti. Sianguk nih cun, “zeiruangah an chuah hna,” tiah a sawng hotu cu a va auh i bia a hal tikah zudin ruangah chuah mi an si kha Sianguk nih a vun hngalh. Cu cang kaa in cun Sianguk nih cun sianginn pi bylaw cu a vun kau, a hmasa cem ah aa rak i ṭial mi cu, “zuding (Druck) a tuah mi poh sianginn in ṭhawl le chuah siseh,” ti a rak um calngal. Cu cangkaa in cun sianguk nih cun sianginn in a ṭhawl colh hna. Zaangfah ding le dawt dingah nawl pat in a kal mi ka hawi le cu an ruah lo tuk in ṭhawl chap an tong ai. An tuah mi thil cu sianguk caah zaangfah awk le ngaihthiam awk ṭhalo a rak si diam. Zei ti awk ṭha, sianginn in an chuak i an khua lei ah an kir ruangmang.

Hi kaa ah hin ka hawi le pahnih nih a hodah ka si, ti an i hngalh lo caah sianginn in ṭhawl le dawi an ton hi a si. Ka hawi le pahnih nih hin, “Kei cu Bible a cawng mi ka si, hmai lei ah mi dang kha taksa, thinlung, thlarau thazaang petu ding ka si. Zu din hi ka tuah awk a si lo,” tiah an mah le an mah kha rak i hngal hna sehlaw hi thil hi an tong lai ka ruat lo. A hodah ka si, ti an i hngalh lo tik ah an i ruah lo mi thil a fakbik mi an ton. Phundang in cun,  a hodah ka si, ti an i hngalh lo nak nih tlau cikcek dirhmun a phak pi hna. Nihin ah hin, careltu pakhat cio zong Bible sianginn a kai mi kan si hna lai lo nain na ṭuan mi rian le na sining ah a hodah ka si ti hi kan philh lo ding cu a biapituk lai. (A chim in chim sisehlaw cu a chim awk a tampi rih!)

A tlau mi hna lam hmuhsak lo cu tlau cikcek

Voikhat cu khua pakhat i Khrihfabu pakhat ah Christmas aa naih cang caah Khrihfabu in Christmas tuahnak kong kha meeting an tuah. An meeting biachannak ah, “tu kum Christmas cu hlunghlai ngai in cawtum tlaihkua in kan tuah lai,” tiah bia channak an tuah i an fehter. Christmas cu aa naih cang i hnawh hnam in cawtum tlaihkua cu an kawl i an hmu ti lo. Cawtum an hmuh ti lo caah vok sumhruk pahnih thah in Christmas cu an tuah. Daithlan ruangah an meeting biachahnak cu phundang in an buar ai. Cawtum tleihkua timi cu vok sumhruk pahnih ah a tla ai.

Cu kong he pehtlai in meeting an rak tuah lio i, cawtum tlaihkua siseh tiah biatung a rak dirh tu Khrihfa upa pakhat kah a rak buai cang. A buai dan a fahtuk caah Khrihfabu dang ah ṭhial aa tim i Khrihfabu dang pastor pa cu, na Khrihfabu ah um ka duh tiah, cohlannak a va hal. Cu caah cu pastor pa nih cun, a hlan na umnak pastor pa kha bia ka ruah hmasa lai, tiah a ti. Cu kong he pehtlai in pastor veve cu an i tong in bia an i ruah. Caan saunawn bia an i ruah ah khin a hlan a rak umnak pastor pa nih cun, “na sinah aa ṭhial cang fom cu ta, rak cohlang ko,” tiah a ti. Cu caah Khrihfabu aa ṭhialnak pastor pa nih cun a rak cohlan i a hlan Khrihfabu a rak umnak in a chuak. (Hi kaa ah hin ruah awk thil a um colh)

Khrihfa upa pa hi Khrihfabu chungin a tlau mi tuu bantuk a si. Tuu cu a tlau kho mi le a tlu a ril kho mi a si taktak. Pawngkam thawngpang sahrang hna ruangah a si kho. Sihmanhsehlaw tuu khal a si mi Pastor pa ah khan a khalh mi tuu run kong kau he pehtlai in rian nganpi a rak ngei diam. Cu a rian cu i hngal lo in tuu pakhat tlau cu a poi lo ah a chiah ai. A tlau mi tuu lam hmuhsak lo in tuukhal a sinak dirhmun lawngah a di a riam ziar. Cu a sining nih cun Pastor pa cu, tlau ah tlau cikcek dirhmun a phak pi diam. (A chim in chim sisehlaw cu a chim awk a tampi rih!)

Biadonghnak

Minung kan nunnak ah hin “Tlau Ah Tlau Aa Chap” mi dirhmun ah a phan mi zong kan tampi ko lai. Sihmanhsehlaw cu sining cu a donghnak a rak si lo, a hramthawk tu a rak si. A hramthawk a si ka ti tikah, “ka tlau cang hi ta” tiah kan i hngalh i a hmaan mi kan sining dirhmun ah kan kirṭhan ding cu a biapituk ko. Cu ti a hmaan mi kan sining dirhmun i kan kir lo a si ah cun kan caah kir a har mi ah a cang lai i a hmaan mi sining cu kan caah nihchuak men a si lai. A tlau kho mi minung kan si caah hi capar hin kan tlaunak hmun in kir ṭhan awk ah kan sawm hna. 

Note: Pumpak hnuhning a si. Careltu nan dihlak cungah kaa lawm!    

UDHRs Chungin Kawlram Caah Ka Saduhthah

Biahmaithi

UDHRs (Universal Declaration of Human Rights) sining vun rel tikah, zeitluk in dah minung kan biapit le minung hna hi man a ngei mi kan si kha a ka hngalh ter. UDHRs hi tuah lo in rak um hna sehlaw minung man hi a tlawm ngai rih lai tiah ka ruah. Zeicatiah UDHRs ah hin ram pakhat nih a minung hna cungah a ngei ding lungput le nun can ziaza hna kha a kan chimh.
A hlei in Kawlram cozah nih UDHRs hi vawleipi hngalh in zul ve hna seh ti hi saduh ka that ngai. UDHRs nih hin minung hi a kan sersiam pin ah cozapi zong hi a sersiam lai tiah ka ruat. A hlei in UDHRs Article 30 chung in Article 5 thim in, kan ram sining he ka sikhawh tawk in ka rak langhter.

I. UDHRs Kong Tawi
UDHRs cu Eleanor Roosevelt timi nu nih a chuahpi mi a si. Eleanor Roosevelt cu America president i nupi a si pin ah Nuhrin covo hi biapi ngai ah a chia mi a si. Cu caah Nuhrin covo kong he fak piin aa rak zuam. A ruang cu hi lio caan hi minung man a niam i Nuhrin covo a rak um rih lo caah a si.
UDHRs a chuahnak dingah a caan tampi cu cauk relnak ah a hman. UDHRs article a chuah khawhnak dingah ramkip an i hruainak law, mifim bia pawl, tuaktan khuaruahnak lei ah mifim mi hna pawl chim mi le catial mi, Bible hrilhfiah pawl le cauk dang tampi kha a rel hna. Cu hnu cun UDHRs article 30 kha a tial hna. A tialnak le a tawlrelnak ah kumhnih a rau. Cun a tial mi UDHRs article 30 cu 1948 december 10 ah UN nih a cohlan i fehter a si. UDHRs kong tawi hi keimah te in ca ka rel i ka kawl si lo in, sayamah Sui Meng Par nih a kan chimh mi chung in note ka lak i ka tial mi zohthan hnu ah ka langhter mi a si.

1. Mivialte upadi hmai ah covo kan i tluk dih (Article-7)
Mivialte hi cozah upadi hmai ah covo kan i tluk dih, ti cu ram tha tampi upadi nih ngeih a si ko lai tiah ka ruah. Phundang in cun, “A hohmanh upadi hmai ah an i tluk cio hlei ah upadi runvennak ah thleidannak um lo tein aa tluk cio tein tinco khawh a si. Hi thawng theihternak chung a ummi kongkau duh lo ruangah doh in thleidannak, cu ti thleidannak tuah duh ruangah mi dang va sawmnak timi tuahsernak in runven awk ah aa tluk cio tein tinconak ngeih khawh a si.”
1.1. Kawlram sining he zohnak
Mivialte hi upadi hmai ah covo kan i tluk maw? tiah biahalnak a um kho. Hi bialehnak hi kawlram pi huap in cun leh a har ngai lai. A hlei in Kawlram cu ralkap uknak nih saupi nenh mi kan si caah cubantuk buaktlak covo, upadi hmai ah i tluk dihnak covo cu a har ngai ko lai.
Uapadi cu a sangbik nawl a ngei mi a si nain kan ram ah cun upadi nak in phaisa nih nawl a ngeih deuh. Cu caah kan ram ah aa tluk mi covo kan hmu kho lo. “Kawlram hi cu a mak bak ko, Khoika hnunhma poah ah nuhrin covo a buar dih ko. Phundang in chim ahcun kawlram hi cu lungrawk taktak bak khi a si rih ko,” tiah Myanmar Chin timi page catialtu nih a langhter.
Kawlram dirhmun in upadihmai ah i tluk dih le i khah dih hi thil har taktak ah a cang. Minung pakhat nih kan ngeih mi zalon nak hrimhrim hi upadi nih a kan hren i, thil dik hrinhrim hi upadi hmang in an thuhnawh dih ko. Cu caah kan ram sining dirhmun kan zoh tikah cozah nih upadi hmai ah mivialte aa tluk in a kan zoh i a kan dirkamh ding cu a har ngai rih ko lai.

2. A hopaoh nih duhmi biaknak i thim i biak khawh a si (Article-18)
Mikip nih i thim mi biaknak cu zalong tein biak khawhnak nawl an ngeih i a dang biaknak zong ah i thial khawhnak nawl an ngei. Phundang in kan chim a si ah cun, mi dang biaknak puai a si ah, biaknak aa dang mi hna he zalong te in i hawikomhnak le i pehtleih khawh a si, tinak a si.
Mikip nih zalong tein khuaruah khawhnak nawl, zalong tein dirpi khawhnak nawl le zalong te in biak khawhnak nawl an ngei. Hi covo ning ah mah zumh mi biaknak siloah zumhmi ah zalong te in i thial khawhnak nawl an ngei. Cu pin ah minung pumpak in siseh, mah lawng in siseh, mah zumh mi biaknak a siloah biaknak ah zalong te in i cawnpiak khawhnak nawl, hman khawhnak nawl, i pumhnak nawl le cu cungah fel tein dir khawh a si.
A hopaoh nih duhmi biaknak i thim i biak khawh a si nak covo ah hin midang a si ah, biaknak dang a bia mi pakhat khat a si ah mi pakhat i a zumh mi biaknak kha hnawrsuan le namnek khawh a si lo, ti nak a si.
2.1. Kawlram sining in zohnak
A hopaoh nih duhmi biaknak i thim i biak khawh a si ti mi covo hi, Kawlram pi caah cun a har ngai mi sining ah a cang. A hlei in Asia ram cheukhat ah cun a hopaoh nih duhmi biaknak i thim in biak khawhnak covo cu hmuh a har taktak. Asia ram chung ko ah hin biaknak ruangah buaibainak a tam khun. Cu bantuk cun Kawlram zongah biaknak ruang i buaibainak pawl cu nihin ni tiang kan ton cuahmah ko.
Lai tlang chung ah kan ton mi a luancia caan kan zoh tik ah tlang cung i kan phun mi Vailamtah tung hna cu cozah nih an phawi hna i Buddhi biaknak i hmelchunnak a si mi pura kha an sak hna. Phundang in chim ah cun Khrihfa biaknak kha an lamh, an namneh i Buddhi biaknak kha thencho ter an i zuam.

3. A hopaoh nih fimcawnnak covo a ngei (Article-26)
Mi vialte hna nih cacawn khawhnak nawl kan ngei dih. A tlawm bik in tangli le a hram dawmhnak catang hna kai khawhnak cu man pek loin kaiter an si lai. Tangli tiang cu mi zapi nih cawn hrimhrim ding a si lai. Sehlei cawnnak le pawcawmnak a tha mi cawnnak hna kha mizapi nih cawn khawhnak nawl an ngei lai. Catang sangmi cawnnak zongah an thiamnak cungah zoh in aa tluk cio tein cacawn khawhnak nawl an ngei cio lai.
Cacawn tikah minung thinlung ziaza thanchonak lawng siloin mi kip nih thiltikhawhnak ngeihmi tinvo le zalong tein um khawhnak a hrampi upat thiamnak zong kha a thancho i a karh khawhnak hnga timi tinhnak he cacawnpiak ding a si lai. Fim cawnnak nih ram khat le ram khat, miphun pakhat le pakhat, biaknak pakhat le pakhat theihthiamnak, lungthin lei upat nak, dawtnak a chuahnak hnga ding le vawlei ah daihnak a karhnak hnga ding cu UNO nih aa hmai thlak mi rian a hmuhnak hnga aa zuam lai.
Hringtu nu le pa hna cu an ngeih mi an fa le nih an cawn dingmi fimthiamnak a phunphun hna kha thimpiak awk ah a hmasa bik tinvo ngeitu an si lai. Cu caah fa le hna nih fimnak an ngeihnak dingah a hram pi cu Hringtu nu le pa an si. Phundang In Fa le fim thiamnak cu nu le pa cungah aa hngat tinak a si.
3.1. Kawlram sining in zohnak
Kan kawlram hi vawlei cungah fimcawnnak lei a tha mi ram (131) lawng ah a ummi a si. Phundang in kan chim ah cun fimcawnnak lei ah a niam taktak tinak a si. Kawlram fimcawnak kan zoh tikah ram chung ah zalong tein fim cawngnak a um lo. A ruang cu ram chung buaibainak ruang zongah a si i, rampi sifah ruang zongah a si. Cu ruangah ram chung minung hna fim thiamnak lei ah kan tla i kan pawngkam ram hna nih a kan lonh dih.
Kawlram pi sining kan zoh tikah ram chung ngakchia hna zatuak ah cheu 3% cheu 1% cu zalong tein fimnak an cawng kho ti lo. A ruang bik cu ram chungah daihnak a um lo caah a si. Ram chungah i dohnak le i kahnak in a kah caah ngakchia hna fimcawnnak a rawk ngaingai.
Cun sianginn nih a ngeih mi cathiam laksawng pek hi thil tha ngai a lo nain a rak tha tuk lo. A ruang cu sianginn pi cu cathiam hna ca lawngah zalonnak a um. Cathiam mi hna lak sawng peknak nih ca aa zuam ko naa in pakhatnak in pathumnak a ngah kho ve lo mi siangngakchia hna caah sianginn cu zalong tein fimcawnnak si ti lo in mi dang he zuamcawhnak hmun ah a cang. Cu tik ah hawikom nih thiltha an hmuh mi le teinak an hmuh tikah lawmhpi si tilo in nahchuahnak le zirngaihnak lungput tu a pawi ter hna.
Cu caah cu bantuk sining hna cu cozah nih an hrawh in an remh a herh ngai lai. Zeicatiah ram thangcho hna le fimnak in a tli thluah mah mi ram hna ah cun cu bantuk thil sining cu a um lo ti tluk a si. Kawl ram cu cubantuk sining nih saupi a kan mawngh. A luancia kawlram tuanbia zoh tik ah uk tu hna cu pakhat le pakhat an i nahchuah i an rak i nawng hna. Cu bantuk sining cu thil hme te kan ruah lemlo mi in aa thwk rua tiah ka ruah.
Nihin uknak aa thlen cangkaa in ram chung fim cawnnak cu a si khawh chungin cozah nih ser siam aa zuam. Cu chungah ngakchia thanchoter le ram miphun a simi poah nih a lak tein siangniamrun (tangcheu-tangli) tiang hi an kai khawhnak hnga hi a si.
A hlei in nihin Chinram chungah kan fa nau hna fimnak cawn a duh ko nain ramchung buaibainak ruangah ralzam dir hmun in a thu dir mi tampi an um (Palatvuah Chin ralzam, Malaysia ah khua a sa mi Chin ralzam). Cun Kachin ram an si ah Rakhai ram an si ah hmun tampi ah ral i dohnak ruangah fimnak a cawng kho lo mi an tampi lai. Sayamah Bor Te nih Kawlram “Education System” kong tawi te a lak mi chung in k arak langhter (facebook page: Bridge International). Cu nih cun, sianginn ah fimcawngmi an karh ngaingai nak a simi a langhter. Cun, hmun cheu khat ahcun, mah miphun holh tein siangniamrun ah ca an cawng cang tiah theih a si.

4. A hopaoh nih pawngkam nunphung ah i tal khawhnak covo a ngei (Article-27)
Kan hawi a simi miphundang pakhat i a nunphung puai pakhat khat ah va i tal in va hman khawh ve a si. Nunphung hi miphun pakhat kan sinak a langhter tu tahfung pakhat zong a si. Phundang in miphun pakhat sinak ah tahfung pakhat cu nunphung a ngei maw ngei lo ti hi an zoh chih mi a si.
Mikip nih mah pawngkam chung i nunphung ah teltum khawhnak nawl a ngei. Mikip nunphung chung ah zalong tein teltum khawhnak nawl, nunphung he aa pehtlaimi thiamnak ah zalong tein i nuamh khawhnak nawl, science thanchonak lei pang ah zalong te in teltum le tuan khawhnak nawl, cu fimthiannak a theipar zong zalong tein tem khawhnak nawl hna an ngei.
Mi vialte hna cu ningcang tein tuaktan mi fimthiamnak le hngalhnak (Science), catial thiamnak le thil dawh serthiamnak (arts) ruangah a chuakmi tihzah upatnak, tangka le thilri thathnemnak hna kha an hmuh khawhnak hnga runvenpiaknak nawl an ngei. Cu caah miphun phunkhat le phun khat nunphung rak i upat piak le rak i cohlan hi a biapi tuk.
4.1. Kawlram sining in zohnak
Kawlram pi sining in Kawl mi hna nih miphun dang nunphung upat piak te hna le miphundang ca le holh upat piak cu an caah thilhar ngai ah a cang rih. Nunphung upat piak kan ti tikah kan nunphung le ca hi then awk a tha lo. Phundang in chim ah cun nunphung le ca cu then awk a tha lo mi ti le nga bantuk an si. ca nih nunphung an ven i nunphung cu ca lo in a thi ve.
Hlan lio ah a rak chuakmi miphun Pyu pawl hi B.C kum zabu pahnihnak kuakap ah an chuak i, AD kum zabu 11 tluk ah an lotlau. Kum 1,000 tluk an rak fekfuan i, Pagan Pennak a rak chuah tikah an lo. Kawl miphun ah va can dawh an si. Cucu a hlat tuk cang caah, tuanbia hlun tuk a si cang caah, zei dah a cang set timi theih khawh a si ti lo. An holh le nunphung a loh caah a si ti ceo an theih khawh. Nihin ni ah Kawlram chungah miphun hme tete cu an tam pi lai dah. Hi miphun hme tete hna i kan nunphung, kan ca le kan holh hna hi rampi a cozah nih a kan upat piak ding a si. Kan ngakchiat lio ah cun sianginn ah Cozah nih Laica cawn an rak phih khar caah Laica cu kan duh ning hmanh in kan thiam ti lo. Cu pin ah kan nunphung le kan tuanbia hmanh kan i hngal ti lo. Kawlram cozah nih miphun hme nunphung le ca hna hi an i hrawm ve i a kan hngalh pi ding a si cang.

5. Hi cathanh chung ah aa telmi vialte ahohmanh nih chiatchuah le buar lo ding (Article-30)
Hi cathanh chung ah aa telmi covo le zalonnak a hrawk dingmi ah zei bantuk ram, zeibantuk minung hmanh nih pumpak i taltum khawhnak, va i tal khawhnak an ngei lo tiah hi cathanh nih fiang tein a thanh. Phun dang in cun, a hopaoh nih nuhrin covo kan ngeih ko nain midang Nuhrin covo va hnawrsuan lo ding, tinak a si.
Minung nunnak ah a poi ngai mi cu mahca miaknak le mahca thatnak ah cun midang va hnawrsuan zong kan zei a poi tawn lo. A hlei in midang zalonnak kha hnawrsuan in mah vial zalong tak in khuasak ti bantuk hi kan pawngkan sining zongah tampi kan ton cang. A taktak le bia ngaite tiah cun saram hmanh nih zalong te in um an duh pin ah an zalonnak hnawrsuan an duh lo. Hei ruah ah cun minung a si chinchin mi nih cun covo hnawrzuan cu kan duh chinchin hnga maw? Kan i fian awk a si.
5.1.Kawlram sining in zohnak
Kawlram sining kan zoh tik ah Nuhrin covo kong he cozah nih a tuaktan bal lo ti usih law kan palh tuk lai lo. Zeicatiah cozah uk tu nih uk mi kha an duh ning in um ter an duh caah a si. Phundang in cun cozah nih ram chung mizapi kha rangleng bantuk in duhnak paoh ah mawngh khawh, mer khawh dingin an rak kan tuah. Minung kan sinak covo an hnawrsuan. Nihin ni tiangin Kawl ram ralkap nih an pehzulh.
India miphun hruaitu minthang Bal Gangahar Tilka nih a rak chimmi bia pakhat an chim tthan lengmang mi cu "Freedom is my birthright and I shall have it," ti a si. "Luatnak cu kaa chuahpimi a si i miluat ka si awk a si," tinak a si ko. Nu paw chung in kan chuah in minung hi miluat kan si.
Luatnak cu covo a si. Mi zeihmanh sal si an duh lo. Thongtlak zong an duh lo, i an mah tein zalong tein nun a duh. Mahhi hi pei hlan pipu hna le nihin i kan ule nih a zalongmi le a luatmi kan sinak ding caah ralttha ngaiin rian an ttuan chan cu a si cu. Kan ram le miphun luatnak ding caah thihnak he hmaitonh in harnak phun zakip an pah cu. Sal bantuk in nunnak nak in a luatmi sinak ding caah thih an i hamdeuh. Kan i chuahpi mi luatnak a khamtu hna sinin luatnak hmuh tthan ding caah a biapi bikmi an tuah mi a si.

Biadonghnak
A cunglei i langhter mi Article sawmthum lak ah panga hna hi a dangnak in an biapi deuh hlei, an ttha deuh hlei tinak a silo. Sihmanhsehlaw, cozah hnu in ramchung minung hna nih kan hngalh awk ah a biapi ngai ko tiah kan ruah mi a si. A hlei in covo kan ti mi cu ramri a ngei mi a si, ti hi kan philh lo awk a si. Ramri chungah a um lo mi covo nih cun minauta namneknak le buainak a chuahpi tthan ko lai.
Abraham Lincoln nih sal zuatnak a hrawh lio hrawng i zalonnak kong a chimmi te hi Laiholh in leh ahcun a thawtnam a tlau sual lai caah a chimning te hin van rel hmanh, “Those who deny freedom to others deserve it not for themselves.”

Note: Hi Capar hi Sianginn i kan cawn mi Human Rights Subject chungin term paper ap dingah ka tial mi a si.

Bibliography

• Han-Teng Liao. “UDHRs.” 21 October 2015, https://github.com/hanteng/UDHR/blob/master/UDHR/r_UDHR.csv#L27+ (accessed 16 July 2019).
• Myanmar Chin. “Kawlram Thong Tla Pawl An Hrem Hna Lio Video A Chuak.” 8 May 2018. http://www.myanmarchin.com/myanmar/kawlram-thong-tla-pawl-an-hrem-hna-lio-video-a-chuak/ (accessed 16 July 2019).
• Myanmar Chin. “A Poi Bak Ve: Daihnak Duh In Lam Zawh Tu Pawl Taza An Cuai Than Cang.” 7 May 2018. http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:RYF6EQW-3P0J:www.myanmarchin.com/author/admin/page/59/+&cd=7&hl=en&ct=clnk&gl=mm (accessed 16 July 2019).
• UNHR. “Universal Declaration of Human Rights.” 25 September 2007. https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=hak (accessed 17 July 2019).
• Aung Mya Min. Translated by Van Hmung Lian. Nuhrin Covo Kutken: Mikip Nih Ngeihmi Thiltikhawhnak Tinvo Theihternak .Chiang Mai: HREIB, 2007.
• Salai Tin Muang. “Kawlram fimcawnnak nih India ram Fimcawnnak Dirhhmun a phak nak ding caah Miles thong tampi a kal a hau rih.” 17 November 2017. http://www.ngeisoknews.com/asia/kawlram-fimcawnnak-nih-india-ram-fimcawnnak-dirhhmun-a-phak-nak-ding-caah-miles-thong-tampi-a-kal-a-hau-rih/ (accessed 17 July 2019).
• Sayamah Bor Te. “Education System (facebook page: Bridge International).”12 July 2019 (accessed 17 July 2019).
• Salai Lian. “Kawlram Fimcawnnak, Sianginn Kaimi 'Nuai 9' An Phan.” 18 April 2019. https://www.facebook.com/THECHINLANDPOST/posts/theitlei-kawlram-fimcawnnak-sianginn-kaimi-nuai-9-an-phansalai-lian-2019-april-1/2544013998959840/ (accessed 17 July 2019).
• Chin Hakha. “Mikip nih ngeihmi thiltikhawhnak tinvo theihternak.” N.d., http://www.udhr.de/hak.html (accessed 17 July 2019).
• Hai Vung Lian. “Kawlram Ah A Tlau Cuahmahmi Miphun Pakhat.” 4 May 2019. https://www.thebungpipost.net/kawlram-ah-a-tlau-cuahmahmi-miphun-pakhat-by-rev-dr-hai-vung-lian/ (accessed 18 July 2019).
• Si Bawi Mang Lian. “Midang Zalonnak A Altu Cu, Zalonnak Co Awkah Aa Tlaak Lo.” 23 May 2014. http://teirialcatialtu.blogspot.com/2014/05/midang-zalonnak-altu-cu-zalonnak-co.html (18 July 2019).

KA LUNGTHLITUM

Biahmaithi

Ka lungthlitum timi tlangtar he ca ka ttial tik ah mino hna lungput ah hmun hma a la in a kan sersiam tu a si ve lai tiah ka ruah. Chantiluan a rang tuk mi ah hin mino tampi nih kan ruah lem lo mi le kan herh ngai mi cu hawikom tha hi a si. Cu hawikom ttha cu a kan bawmtu, thazang der caan ah thazang petu, a kan dirkamhtu le ruahnak ttha a kan pe kho tu hawikom a si a herh.

Pathian nih minung a kan ser ning hi khua ruah har ngaingai a si ko. Zeiruangah tiah cun minung hi nu le pa tiah Pathian nih a kan ser i a kan ser hnawh chan cu pakhat le pakhat i bawmhchanh ding le karh ding ah a kan ser. Cu ser hnawh chan kan sinak ah a fiang ngai mi cu, nu pakhat nih a dawt mi tlangval kha thazaang a pek tik ah cu thazang pek nak bia cu tlangval caah a ttha bik mi sii phunkhat ah a cang. Hi kaa ah pa le pa (Kawi le Dua) thazang i peknak hi a ttha mi sii phunkhat a si ve ko nain dawt cuahmah mi ngaknu nih a chim mi thazangpek nak bianem cu a tluk deuh lo. Tlangval caah power a tha bik mi sii cu a dawt mi hawikom tha a ngaknu kha a si ko. Ngaknu ca zongah power a tha bik mi sii cu a tlangval awnem te kha a si ve ko.

Cu caah nihin i ngaknu tlangval hna nih tah zei bantuk ngaknu tlangval kaa kawl lai i kaa thim lai, ti hi kan ruah a herh. Kan i kawl kan i thim tik ah kan tleih mi rian le kan dirhmun i hngal in ngaknu tlangval kan thim ding cu a biapi ngai lai. Zeiruang ah tiah cun, kan i thim mi ngaknu tlangval cu zungzal caah a si, ti hi kan philhlo ding a si.

Ruahlo Pi’n Iangku Nih A Ka Chawnh

Nikhat cu rian in ka ttin i ka ba ngai te (Ka rian cu sianginn kai a si ko). Inn ka ttin i kaa dinh tlawmpal ah ka phone a ra i ho dah a si hnga tiah ka tleih i ka hawinu Iangku a rak si ai, “halaw” ka ti ah Iangku nih cun “Adam, na dam maw? Iangku ka si. Kan chawnhnak phone number hi a thar a si caah rak i save mu…,” a ka ti. Kei nih “siseh Iangku kaa lawm tuk…,” ka ti hnu ah biaza kan i ruah dih in phone cu a chiah. Cu dih cun ka thil kaa thleng i cerhpai cungah kaa din colh.

Ka Mang

Ka mit kaa chinh i kaa hngilh manh hmanh kaa thei manh lo. Ka mang ah cun:

Iangku cu thil sen te aa hruk i a thil hruk mi le a sam tuah cu aa rem tuk hringhren. Iangku nih cun a ka auh i, “Adam, lam leng tti u sih” tiah lam len a ka sawm. Lam cu kan leng i Iangku he cun bia kan i ruah:

Iangku: “Adam, tu zaanlei ni khua te cu phundang ngai a si ti?”

Keimah: “Umm…tu zaan lei nikhua cu phundang ngai a si. Minmei um tu ning le vankam a sen dan cu lung thin a nuam tuk.”

Iangku: “Umm…Adam! kan bia lak ah, zei bantuk ngaknu dah na uar phun an si?”

Keimah:

“Aa…mah cu ruahlo pi in na ka hal i a leh awk ah kaa harh lai ee. Nupi ca tiang in ma?”

Iangku: “Si ee, Nupi ca tiang in.”

Keimah:

“Um…. Iangku, Pathian nih pa pakhat dirhmun ah a ka ser ve caah nupi tha ngeih cu saduh ka that ko. A sinain kei ka sining hi kaa zoh ve tawn ah hin nupi caah pasal ttha taktak ka si kho ve hnga maw ti ka ruat ve tawn. Cun kei cu ngaknu tampi nih an ka duh lai lo eh. A ruang cu, Pathian rian (Mission) tuan aa tim mi ka si fawn i. Nihin kan chan ngaknu cheukhat nih cun ram mui ah Pathain riantuan aa tim mi tlangval pawl khi vat dingah an kan duh lem lo cuh. Mawh chiat awk an tha ve lo, Pathian rian tuan cu a huham a ngan tuk i. Zei a si hmanh ah Pathian rian tuan, i timh ah cun bawmtu tha taktak nupi tha cu a herh ko.”

Iangku:

“A ttha tuk! Mah bal cu mu nihin kan chan i ngaknu cheukhat cu Pathian a duh mi le a rian tuan aa tim mi an um ve ko lai dakaw. Zei tin na ruah?”

Keimah:

“Umm.... Cu bantuk lungput a ngei mi ngaknu an um cu ka duh tuk. Mah bel cu Pathian rian ttuan ding a si lai tik ah catang sang le cathiam a si lo hmanh ah kut thilthit le seh thilthit tal cu a thiam ding cu ka duh ngai ko. A ruang cu rammui rian kan va tuan nak ah a tawhrawlh a tlek mi ngakchia pa um sual sehlaw a tawhrawlh kha dawh tein a thit piak hnga i kei mah nak in Pathian sunparnak a langhter deuh hnga.”

Iangku: “Um…si bak ko. Catang sang mi tah na duh hna lo ma?”

Keimah:

“Duh ee! A si khawh ah cun catang a sang mi le Pathian a duh i aa bochan mi ngaknu cu ka duh ko ta. Rammui i Pathian rian ka va tuan tik ah a tthangcho lio mi ngakchia hna kha ca hna a chimh hna lai, ngandamnak lei te hna a cawnpiak hna lai, a lam kip in a thiam mi fimnak hna kha a lak te in a chimh hna hnga i keimah nak in Pathian sunparnak a langh ter deuh hnga.”

Iangku:

“Um…a si bak ko. Na duh mi ngaknu bantuk ah cun kan nih cu kan i tal lo tinak a si cu? Heee….”

Keimah:

“Tal ko lai, Iangku. Nang cu na fim tuk si, kan bible ah ‘Patian ttih cu fimnak hramtawknak a si’ a ti bang, nang cu Bawipa na ttih naa bochan i uar na um tuk. Cu lawng a si lo cauk tampi na rel lengmang fawn. Cauk pakhat ah hin a tlawmbik fimnak 70% a um na ka ti tawn kha. Ka saya te zong nih an chim lengmang mi cu ‘ca rel lengmang u, ca chungah fimnak a um’ tiah an kan ti. Ca a rel mi le a rel ve lo mi cu kan i dang ko Iangku. Na ka tei tuk hi.”

Iangku: “ti cun a si hnga ma aw?”

Keimah:

“Si ee! Kei cu….”

Ka vun ti bak ah ka Kawipa nih “zaan riah kan ei lai ka Kawi” tiah a vun ka hloh! Ka mit kaa vun au cu ka mang a rak si ai!

Pehthan te ding….

Thumkomh PATHIAN (Trinity)

PATHIAN kong hi minung nih kan tuaktan len i a phichuak kan hmuh cang kan ti zongah PATHIAN sining cu minung hmuhnak nih a tlinh hlei lai lo. Pathian a sining le a konglam cu minung nih kan ruahnak leng pi tiangin a si. Sihmanhsehlaw PATHIAN sining cu kan Bible cauk chungah tlawmte hmuhkhawh a si. 

Thumkomh PATHIAN kong Bible cawnpiaknak cu Jesuh Khrih bia rian nganpi (A nganbik mi nawkpek nak) ah fiang bik ah a lang. Cu sining cu kan Bawipa Jesuh Khrih nih, “Vancung le vawlei cung i a um mi nawl ngeihnak vialte cu pek ka si cang. Cucaah khuazakip ah va kal u law miphun vialte kha ka zultu ah va ser hna u; Pa le Fapa le Thiang Thlarau min in tipilnak va pe hna u law, kan fial mi vialte hna hi an zulhnak hnga va cawnpiak hna u. Cun hihi philh hlah u: nan sinah a zungzal in, caan dongh tiangin ka um lai,” tiah a ti hna (Mat 28:18-20). Thumkomh PATHIAN tiah fiang tein a sawh mi bia dang a um rih. Paul nih Korin Khrihfabu cu, “Bawipa Jesuh Khrih vel le Pathian dawtnak le Thiang Thlarau he i hawikomhnak cu nan dihlak sinah umko seh,” tiah a ti hna (2Kor 13:13). Cungnungbik PATHIAN cu thumkomh Pathian a sinak kha Bible chung bia tete in cawnpiaknak ah hman a si. 

Westminster Shorfter Catechism timi biahalnak le bialehnak cauk chungah lungsi ngai in tial a si: “PATHIAN lu ah a nung mi sining pathum a um, Pa, Fapa le Thiang Thlarau an si. Hi pathum cu PATHIAN pakhat an si. An sining aa khat, an tthawnnak le sunparnak ah an i tluk,” tiah a ti. Cu sining cu, Pa, Fapa le Thiang Thlarau hi PATHIAN siningah pakhat an si, ti a langhter. Bible thiamsang hna nih PATHIAN sining cu phundang in an fainter: “Arti cu thapthum in aa thap. A pakhatnak cu, a leng a tuamtu a hawng. A pahnihnak cu, a chung sa (araang) mi. A pathumnak cu, a muru (a aihre mi). Hi arti sining phunthum nih aa dang mi sining an ngeih cio ko nain Arti timi sining ah pakhat an si, pumkhat an si. Cu bantuk sining nih cun PATHIAN a sining a fainter,” tiah an ti. PATHIAN a sining ah pakhat an sinak cu Judah mi cawnpiaknak cauk le Khrihfa cauk dihlak nih tehte a langhter. (cf Deu 6:4-5; Isa 44:6-8; 45:21-23; 1Kor 8:5-6). 

Pa, Fapa le Thiang Thlalrau sining cu sining sawhsawh an si lo. Cu an sining cu, “Jesuh Khrih nih Pa sinah thla a camnak (rel. Jhn 17), Pa nih Fapa tiah a tinak (rel. Mar 1:11; 8:7; Jhn 12:28-29) le Thiang Thlarau kong a chimnak hmun tampi nih fiang tein a langhter (rel. Jhn 15:26; 16:7-15). Thumkomh ah pakhat a si mi Cungnungbik PATHIAN kan zumhnak ah a biapi tuk mi phunhnih a um. Pakhatnak cu, Ri ngeilo tuahtu le tuahpiak mi i pehtleihnak ah i tel in Thumkomh PATHIAN ruah chih lawngah ri a ngei mi Van le Vawlei ser hlan pi in zungzal in a rak um cang mi PATHIAN cu hngalh khawh a si. A pahnihnak cu, Thumkomh PATHIAN ruah chih lawngah PATHIAN tlenhnak rian cu kan hngalh khawh lai. Pa nih Fapa cu a pek (rel. Jhn 3:16). Fapa cu a mah lungtho tein aa pe (rel. Gal 2:20). Zungzal a hmun mi Thlarau thawng in a mah le a mah cu aa pe (rel. Heb 9:14). Zungzal a hmun mi Fapa aa langhnak nih PATHIAN “Innchungkhar ah ri a ngei mi kan sinak kha a langhter,” (rel. Rom 8:16; 29; 1Jhn 3:1-2; 17:21-22). 

PATHIAN sining cu minung nih kan hngal kho dih lai lo. A cung i langhter mi Bible ca caang nak tam deuh zong kan Bible ah a um ko lai. Kan Bible nih PATHIAN sining fiang tein a kan chimh mi le a kan hmuhsak mi cu Thumkomh PATHAIN a sinak hi a si ko. A kan Khamhtu kan Bawipa Jesuh Khrih zong nih cu sining cu a langhter (rel. Mat 28:18-20). Biakam thar Bible tambik a tial mi Lamkaltu Paul zong nih Thumkomh PATHIAN sining a langhter (rel. 2Kor 13:13). Cu caah nihin i kan biak mi Cungnungbik PATHIAN hi Thumkomh PATHIAN a si ti hi, lunghrinhnak um lo in kan cohlan awk le kan zumh awk a si. 

Zoh chih mi cauk:

Laiholh Baibal Dictionary (2018), s.v., “Thumkomh Pathian (Trinity).”

Lai Va Nawng Hlah

Chungum

Biahmaithi

I. Lainawn a sullam

II. Biakam Hlun Bible in zohnak
1. Hmasabik lainawnnak
2. Lainawnnak he aa pehtlai mi nawlbia
3. Biakam Hlun chung mah le mah i thahnak (Suicide)

III. Biakam Thar Bible in zohnak
1. Biakam Hlun chung mah le mah i thahnak (Suicide)

IV. Lainawn nak le kan chantiluan
1. Mah le mah i thahnak (Suicide)
2. Pawi lio mi nau thah le nau hlawnh
Biadonghnak



Lai Va Nawng Hlah

Biahmaithi

Nihin laimi Khrihfa kan si nak ah, Khrihfa nuncan a rawk cuahmah mi thil pakhat cu “Lainawn nak” hi a si. lainawnnak cu sifah tuk ruangah a si kho i thatlo tuk ruang zongah a si kho. Chantiluan a thangcho thluah mah i lainawnnak phun tampi cu lainawnnak a si tiah kan ruat lo. Nihin Chin miphun Khrihfa tampi zong, tih a nung tuk mi chantiluan nih cun a kan fanh chih. Phundang in kan chim ah cun, kan pawngkam ah nau i hrawh le nau hlonh a tam chin lengmang cang. Hi sining nih hin Khrihfa kan sinak muisam a chiat ter i Khrihfa nuncan ziaza a hrawh.

Cu bantuk cun, Lainawn ruangah Khrihfa kan sinak muisam a chiat pin ah Khrih a zumlo tu hna sinah Khrih thawngtha kan ceu ter kho lo. Nihin Laimi kan zatlang nun zong a rawk cuahmah. Hlan lio kan Pu, Pa hna chan ah nau i hrawh zong a um lo I nau hlawnh zong a um lo. Nihin Laitlang kan pawng kam sining zoh tikah nau i hrawhnak le nau hlawnh nak in a khat. Hi lak ah hin mipi nih hngalh mi cu a tlawm tuk rih lai i a thlithup in tuah mi nauthah le nau hlawnh hi a tam chinchin lai, tiah ka ruah.

Lainawnnak cu, Khrihfa kan sinak le a nung Pathian kan biaknak ah hin kan doh hrimhrim ding a si. Lainawn doh nak cu, minung lei kam in aa thawk mi a si lo i sertu Pathian sin in aa thawk mi a si. Cucaah sertu Pathian fa a si mi hna kan nih zongnih kan Pa Pathian nih a doh mi cu kan doh ve awk a si. Lainawnnak he a khat mi pawngkam sining hi lo dih sehlaw, Khrih muisam a cuannak le Khrih thawngtha a lennak pawngkam sining siseh, ti hi saduh ka thah mi a si.

Dal I
Lainawn A Sullam

Lainawn a sullam hi chan tiluan aa thlen bang in aa thleng lengmang ve i hmuh ning le tahnak fung an hman mi aa dang cio. Mitampi nih Lainawn kan i fian ning hi midang nungnak va lakpiak, midang nunnak thahpiak kha Lainawn a si tiah kan ti. Cu sining cu Biakamhlun zongah tampi kan hmuh. Hi hmuh ning cu saram nunnak valak piak kha si lo in Pathian muisam keng in sermi minung nunnak va thah kha a sawh duh mi cu a si.

Khaipi (Aaduedue) nih Lainawn a hmuh ning ah cun;

“Mino hi thil tampi ruangah an rawl tawn. A bik in hawikom ruangah an nun a rawk tawn. “Peer pressure” timi hawikom dang sining hngarnak in an thiam mi thiam duh ve, an ngeih mi ngeih duh ve nak thinlung mino nih fawi tein an ngeih tawn. Cucaah an hawikom hawi an i thimthiam ah cun thatnak ah aa cang i hawikom chia aa komh sual mi cu an nun a rawk ve. Pangpar a ziam a corh kaa te i khiah bantuk an si i an nun a hning hno kho ti lo. Hmailei ah hruaitu tha le bochan awktlak hmanh a si te kho ding mi mino pakhat i a nunnak hrawh hi sual phunkhat a si. Mino nih an cawn mi hi hneksak an duh lengmang. Mino hna nih ruahnak hmaan lo mi, zumhnak hmaan lo mi, cawnpiaknak hmaan lo mi an i tleih sual cang ah cun tih a nung ngaingai cang. Mino pakhat a nun lam a pialter tu cu mi nun hrawh a si ko. Biaknak cawnpiaknak theih ngai tung i a thi deng mi harsa, mi zawfak hmuh lio hna i bawmh duh lo nak thinlung a pelte tel ngeih lo zong hi, ‘a duh ah cun va thi men ko seh’ ti he aa lo. Lainawn bak a si ve ko,” tiah a ti.

Cucaah phundang in cun Lainawn hi midang nunnak va lak piak lawng si lo in midang nun can ziaza va hrawh piak zong hi Lainawn phunkhat a rak si. Kan Bawipa Jesuh Khrih zong nih ngakchia nun a hrawk tu cu hiti hin a ti hna, “Hi ngakchia tete pakhat khat hi keimah an ka zumhnak in a pial ter tu hna cu, an hawngah facang rialnak lungtum nganpi i thlaih hna seh law, rili chungah paih si hna seh law an caah a tha deuh hnga,” tiah a ti (Matthai 18:6). Cucaah phundang in kan hmuh khawh mi cu ngakchia nih an ngeih mi Khrihfa nuncan ziaza a hrawk tu cu a nunnak a lak piak he aa khah caah, a nih zong a hngawng ah facang rialnak lungtum nganpi kha thleih in rili chungah peih i a nunnak lak piak si ve seh, ti he aa khat.

Dal II
Biakam Hlun Bible In Zohnak

1. Hmasabik lainawnnak

Kan Bible Biakam Hlun chungah a hmasabik lainawnnak kan hmuhnak cu Kain le Abel tuanbia ah a si. Kain le Abel nih cun Pathian sinah pekchanhnak an tuah tikah Abel cung lawngah Pathian aa lawm. Pathian nih Kain cungah aa lawmh lonak a ruang a um. Kain nih Pathian cungah thatlonak a tuah caah Pathian nih Kain cu, “Thatnak cu rak tuah law cu naa merh ko hnga; sihmanhsehlaw thatlonak kha na rak tuah caah sualnak nih cun nangmah tei awk ah sahrang bangin an bawh ko. Nangmah kha uk an duh, sihmanhsehlaw nangmah nih na tei awk a si, a ti” tiah a ti (Gen 4:7). Sihmanhsehlaw thatlonak nih cun thinhunnak le nahchuahnak a chuahpi i, “Cun Kain nih cun a nau Abel kha a thawh i, ‘I chawk tuah usih,’ a ti. Lo an va phak tikah khan Kain nih a nau cu a thah,” (Gen 4:8) tiah kan hmuh. Hi sining hi a lainawnnak ah a voikhatnak lainawnnak a si, ti khawh a si.

Sihmanhsehlaw Pathian cu dinfalnak he bia a ceih mi a si caah Kain cungah chiatserhnak a tlung. Pathian nih Kain cu, “Nangmah cu chiatserh na si cang i hi hmun hin thawl na si cang lai. Hi hmun vawlei hi na nau thisen na chuah mi dolh awkah a kaa a rak angmi kha a si,” tiah a ti (Gen 4:11). Cucaah  fiang tein kan hmuh khawh mi cu, Lainawn cu Pathian hrimhrim nih a doh. A ruang cu Pathian nih thil a ser tikah hin dawtnak in a ser i a ser mi thil pakhat le pakhat zong hi i daw hna seh ti mi saduhthah nak he sertu Pathian nih a ser mi a si.

2. Lainawnnak he aa pehtlai mi nawlbia

Lainawnnak cu minunghmai ah sual a si lawng siloin Pathian hmaiah sualnak a si kha fiang te in kan hmuh khawh. Pathian nih Moses cu Israel mi hna sinah hi ti hin chimh a fial, “Sihmanhsehlaw thir hriamnam in a tuk I a thih ah cun, a mah cu lainawng a si; lainawng cu thah awk a si lai. Cun minung a that kho mi lung aa putmi in a den i a thih ah cun a mah cu Lainawng a si; lainawng cu thah awk a si lai,” tiah a ti (Nambar 35:16). Cucaah Lainawnnak a tuah tu cu thihawk ah aa tlak tinak a si.

Sihmanhsehlaw Israel miphun chungah lainawnnak a um i biaceihtu hmai an phak a si ah cun hngaltu a um a herh. Cu hngaltu cu minung pakhat lawng si lo in pahnih cung a si ah cun a hmaan mi tet-te a si tiah cohlan a si. Namber 35:30 chungah cun, “Mi pakhatkhat nih mi a thah ahcun lainawngtu cu hngaltu hna chimmi bia ningin thah a si lai; sihmanhsehlaw hngaltu pakhat lawng chimmi bia cu that awk biakhiahnak caah a za lo,” tiah kan hmuh.

Biakam hlun cauk chungah lainawnnak a tuah tu cu ngeihthiam ti a um lo. Lainawng a sinak kha mi pahnih nih an dirpi a si ah cun thah a si ve ko. Cu sining cu Exodus 21:24-25 chung i, “mit caah mit ve, ha caah ha ve, kut caah kut ve, ke caah ke ve, khangh caah khangh ve, hma caah hma ve, tuk caah tuk ve, a si lai” tiah kan hmuh mi hi a tak in zulhphungah an rak hman tinak a si.

3. Biakam Hlun chung mah le mah I thahnak (Suicide)

Mah le mah i thah (suicide) cu lainawn phunkhat a si. Biakam hlun bible chungah mah le mah i thahnak in a thi mi hna kan hmuh khawh mi hna an um. Cu hna cu:

a. Ahithophel (II Samuel 17:22-23)
b. Zimri (I Siangpahrang 16:18)
c. Abimelech (Biaceihtu 4:45)
d. Samson (Biaceihtu 16:23-31), le

e. Saul (I Samuel 31:4-5) han hi, mah le mah aa that (Suicide) mi hna cu an si.

Dal III

Biakam Thar Bible In Zohnak

Biakam thar chungah lainawnnak a langhter ning cu Biakam hlun he aa dan ngainak zong a um. Cu zawn cu, “A unau a huami paoh cu lainawng a si i lainawng mi nih cun an cungah zungzal nunnak an ngei lo ti kha nan hngalh,” tiah kan hmuh (I Johan 3:15). Phundang in cun a unau a daw lo mi cu lainawng a si tinak a si.

Lainawn nak kong he pehtlai in kan Bawipa Jesuh Khrih nih a kan cawnpiak mi cu, “Lai vanawng hlah u, lai a nawng mi paoh cu biaceihtu hmai ah chuah pi a si lai, tiah hlan lio mi an rak ti tawn hna ti kha nan theih. Asinain kei nih cun, ‘A u a nau cung i a thin a hung mi paoh cu biaceihtu hmai ah chuahpi nan si lai i a u siseh, a nau siseh, “Zei rua ram lo” a timi paoh cu biaceihtu bu sinah chuah pi nan si lai; cun a hohmanh a u siseh, a nau siseh, “Mihrut” a timi paoh cu hell mei chung i tlak awkah aa tlak mi nan si lai,’ kan ti hna,” tiah a ti (Mtt 5: 21-22).

Cucaah kan Bawipa Jesuh Khrih nih a kan cawn piak ning in cun, a unau cung i dawtnak um lo in thinhunnak a ngei ah cun lainawng he aa khat tinak a si. Cun Paul nih a kan cawnpiak rih mi cu, “An nih cu thatlonak a phunphun le duhfahnak le puarnak le nahchuahnak in an khat i an lungthin cu lainawnnak le i dohnak le i hlennak le ziarngeihnak in a liam in an liam. Pakhat le pakhat an i congoih.”(Rom 1:29). “Hi bantukin a nunning a si mi cu thih awk aa tlak mi a si, tiah Pathian nawlbia nih a timi kha an hngalh ko,” tiah a ti (Rom 1:32). Cu caah Paul zong nih hin lainawnnak kong cawnpiak nak a ngeih tikah Biakam hlun chung i kha hmang in a cawnpiak ve hna.

Biakam thar chung i lainawnnak a langhter ning cu, u le nau cung i dawtnak ngeih lo te hna, mi congoih te hna, lenglang lainawnnak lawng siloin thinlung chung in lainawn duhnak ngeih te hna le mi nun va hrawh te hna kha lainawn he aa khat in a langter nak kha kan hmuh khawh.

1. Biakam Thar chung mah le mah I thahnak (Suicide)

Biakam thar chung i mah le mah aa that (Suicide) mi cu Judas a si. Judas cu kan Bawipa Jesuh Khrih a rawi tu kha a si. Jesuh Khrih a rawi hnu ah aa ruah ning in thil a can lo tikah, “Judas nih tangka cu hmunthiang chungah khan a vun hlonh i a kaltak; cun a chuak i aa vaa awk,” tiah kan hmuh (Matthai 27:5).

Biakam thar an rak tial lio chan i Greek le Rom upadi kan zoh tik ah mah le mah i thah hi a tha le tha lo a um lo. An kham maw kham lo ti a um lo. Sihmanhsehlaw Judah upadi ah cun mah le mah i thah cu thloh a si, i thah lo ding in kham a si.

Dal IV

Lainawn Nak Le Kan Chan Tiluan

Nihin kan chan zoh tikah taksa lei in kan thancho nain thlarau lei in kan tumchuk. Nihin kan chan tiluan le minung lungput cu Isaiah nih, “Nan lo cang! Thil tha cu thil thalo nan ti i thil thalo cu thil tha nan ti. Khuamui kha khuaceu nan ti i khuaceu kha khuamui nan ti. A kha mi kha a thlum nan ti i a thlum mi kha a kha nan ti,” (Isaiah 5:20) tiah a rak ti mi sining kha kan hluan.

Nihin kan chan tiluan nih a kal pi mi siningah thil tha kha thil thalo kan ti cang i thil thalo kha thil tha kan ti taktak cang. Cu sining cu a tanglei bantuk hin an si:

1. Mah le mah i thahnak
2. Pawi lio mi nau thah le nau hlawnh, hna hi an si.

Hi lainawnnak phunhnih ruang ah hin Khrihfa muisam a chia. Khrih a zum lo tu hna nih cubantuk lainawnnak an theih tik ah Khrihfa phung ah an ruah sual lai, tiah phan a um. Cun cubantuk lainawnnak cu Khrih a zum lo mi hna zong nih an tuah ko, tiah Laimi Khrihfa hna nih kan i cawn lo dingah a biapi ngai lai. Zei catiah mah le mah i thahnak le pawi lio mi nau thah le nau hlawnh hna hi Pathian nih a duh lo mi a si.

1. Mah le mah I thahnak (Suicide)

Mah le mah i thahnak cu vawlei cungah a tam bik mi ah a cang mi thil a si. Cu bantuk mah le mah i thahnak cu nihin laimi Khrihfa kan sinak zongah mino tampi nih kan ton cuahmah mi le kan pawngkam sining ah kan theih cuahmah mi a si. Cu bantuk mah le mah i thahnak cu, hri i awhnak, inn cung sang in zuan le tlanglawng i pahter tibantuk hna hi an si. Sayamah Te Te nih cun:

Kan vawleipi ah hin kum khat ah minung 8000 hi zatuak in mah le mah aa that mi an si. A ruang cu nu le hrim nih an thinlung an hrawh hna. Cu zawn cu nu le pa nih, ‘sianginn ca na awn lo ah cun na cei lai’ tibantuk in ti ruangah lungthin zawtnak in kan than caah a si. Khuaruahnak lei in kan hrawh hna. Sianginn lei ah cun ca chimtu hna nih siangngakchia hna kha namnehnak in zohkhenh a si caah, mah le mah i thahnak (Suicide) a tam nak hi a si. Cucaah innchungkhar in cun zarhkhat ah voikhat cu family time ngeih a herh. Khrihfabu in cun mino Pastor nih concealing hi a thiam a herh, tiah a ti.

Cu caah cubantuk sining mah le mah i thahnak cu a loh tlau khawh nak dingah innchungkhar in siseh Khrihfabu in siseh sianginn lei in siseh a lam kip in kan i zuam cio dingah a herh.

2. Pawi lio mi nau thah le nau hlawnh

Nihin kan pawngkam i kan ton cuahmah mi ah, nau hlawnh nak le nau thahnak hi a si. Nau thah le nau hlawnh cu thil thalo a si tiah au pi a si ko nain kan pawngkam sining ah a karh chin lengmang ko. Khrihfa biaknak ah siseh zatlang nunnak ah siseh kham a si ko nain rithaisi khamh khawh lo mi bantuk ah a cang. Nunning a rawk i Khrihfa muisam a lotlau thluahmah.

A hlei in nihin kan chan i mino tampi nih hi bantuk sining nau thah le nau hlawnh cu kan tuah khun. Nihin mino cheu khat nunnak ah Khrih muisam a cuang kho ti lo. Khrihfa kan sinak ah hmai lei i ruahchan ding a zor chinchin. Phundang in cun mino cheukhat nunnak ah Khrihfa nuncan ziaza a rawk dih. Cucaah mino tampi nih kan nuncan zoh than a herh.

Biadonghnak

Lainawnnak cu, Khrihfa kan sinak le a nung Pathian kan biaknak ah hin kan doh hrimhrim ding a si. Khrihfa kan sinak ah nawl ngeihnak sangbik ah chiah mi Bible, Biakam hlun siseh Biakam thar ah siseh lainawnnak cu thil thalo a si kha kan hmuh bangin nihin Khrihfa hna nih lainawnnak cu kan doh ding a si.

Lainawn doh nak cu, minung lei kam in aa thawk mi a si lo i sertu Pathian sin in aa thawk mi a si. Nihin laimi Khrihfa kan si nak ah, Khrihfa nuncan a hrawk cuahmah mi thil pakhat cu lainawnnak hi a si. Cu bantuk cun, Lainawn ruangah Khrihfa kan sinak muisam a chia i Khrih a zumlo tu hna sinah Khrih thawngtha kan ceu ter kho lo.

Cucaah sertu Pathian fa a si mi hna kan nih zongnih kan Pa Pathian nih a doh mi cu kan doh ve awk a si. Lainawnnak he a khat mi pawngkam sining hi lo dih sehlaw, Khrih muisam a cuannak le Khrih thawngtha a lennak pawngkam sining ah siseh, ti hi ka saduhthah a si.

Bibliography:

1. Khaipi, “Lainawn,” Senri Mekazin, avoi 5nk (November 2013): 34-35.

2. Tawk Lian. Christian Theology (I). Chin Christian University, Hakha, 7 Aug 2018.

3. Sui Kung Ling. Luke. Suicide. Chin Christian University, Hakha, 6 Aug 2018.

4. Lal Pek Lian. Khrihfa Nun Caan Biahalnak 100. Manila: Privately Printed, 1997.

5. Tha Chin Sung. Suicide. Chin Christian University, Hakha, 5 July 2018.